Rollen die een gemeente kan innemen in de warmtetransitie
Eén van de belangrijkste beslissingen die een gemeente maakt bij het opstellen van de Transitievisie Warmte, en de Wijkuitvoeringsplannen als verlengstuk daarvan, is de rol die ze inneemt in de warmtetransitie. De gemeente kiest de rol die past bij de verantwoordelijkheden die ze wenst. In de Warmtewet 2 is bepaald dat de gemeente een grotere regierol krijgt in de warmtetransitie. Bestuurder van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten Lot van Hooijdonk zegt over de rol van gemeenten: “Gemeenten moeten aangeven welke wijken het eerst aan de beurt zijn en daarbij aangeven wat de mogelijke alternatieven [voor aardgas] zijn. […] Wij staan het dichtst bij de burger en de rol in het gesprek met de inwoners [over de energietransitie] hoort dan ook bij ons.”

Mogelijke indeling van de rollen
In een rapport van onderzoeksbureau Kaapz uit 2019 worden er vier richtingen van rollen voor gemeenten met betrekking tot warmtenetten onderscheiden. Kaapz noemde deze rollen specifiek voor warmtenetten, maar ze lijken van toepassing op een breder scala aan warmteoplossingen. We beschrijven de rollen die Kaapz onderscheidt vanuit ons oogpunt als marktpartij in de warmtetransitie.

Beweegredenen
De keuze voor de rol van de gemeente wordt vaak gemaakt op basis van beleidsdoelen van de gemeente, in hoeverre ze betrokken wil zijn en blijven bij de warmteoplossing, de toegang tot kennis en haalbaarheid bijvoorbeeld met betrekking tot financiën. De betrokkenheid van de gemeente kan ook het draagvlak beïnvloeden dat onder burgers bestaat voor een warmteoplossing.

Ongeacht de intentie van de gemeente, is de rol die de gemeente kan innemen simpelweg ook afhankelijk van omstandigheden. Van tevoren is nu eenmaal niet te bepalen of er marktpartijen zijn die in de gemeente warmtetransitieplannen willen maken en uitvoeren en of zij geschikt zijn. Voordat gemeenten hun rol vaststellen, verzamelen gemeenten daarom vaak informatie over de warmtemarkt: de bedrijven die warmte-infrastructuren kunnen bouwen en warmte kunnen leveren. Hiervoor schakelen veel gemeenten de hulp in van een adviesbureau. Deze kan onder andere in kaart brengen wat de markt van de gemeente verwacht wat betreft de ontwikkeling van duurzame warmtevoorziening en de rol van de gemeente daarin. Ze zullen in een zogenaamde marktconsultatie ook nagaan wat de mogelijkheden, wensen en visie van warmtemarktpartijen.

De kennis die een gemeente heeft of de bereidheid om die kennis ergens anders vandaan te halen, is heel bepalend voor de rol die de gemeente in kan nemen. Marktpartijen hebben vaak de kennis in huis over warmte-oplossingen en of deze geschikt zijn voor in de gemeente als het gaat om bijvoorbeeld geografie en financiën. Energie voor Elkaar is partner van verschillende warmtebedrijven en heeft hierdoor veel kennis te bieden. Doordat binnen de groep Energie voor Elkaar de warmtebedrijven en andere samenwerkingspartners hun ervaringen delen beschikken zij over de meest actuele kennis. Energie voor Elkaar is daardoor een een belangrijke kennispartner voor gemeenten en wil die kennis graag beschikbaar stellen, met als doel een succesvolle en warmtetransitie.

De vier rollen in de warmtetransitie

Rol 1: Facilitator
Een gemeente kan ervoor kiezen om de markt te stimuleren om met goede plannen voor warmteoplossingen te komen. Marktpartijen zoals de warmtebedrijven die partner zijn van Energie voor Elkaar, zijn zelf in staat plannen te ontwikkelen voordat ze bij de gemeente aankloppen. De gemeente kan vervolgens met de partijen afstemmen wat er nodig is. Dat kan bijvoorbeeld praktische afstemming in het vergunningentraject, gezamenlijke communicatie of zelfs subsidie zijn. De gemeente brengt in deze rol vooral juridische kennis in en geen inhoudelijke kennis over warmte. De marktpartij neemt de aanleg en exploitatie van de warmte oplossing op zich.

Rol 2: Aanbesteder
Als de gemeente ervoor kiest om aanbesteder te zijn, gaat de gemeente op zoek naar partijen zoals adviesbureaus om warmtetransitieplannen te maken en schrijft een aanbesteding uit om marktpartijen uit te nodigen om de plannen uit te voeren. De gemeente stelt daarbij de warmtekavels vast en de best passende oplossingen daarvoor. De bedoeling is dat marktpartijen in de aanbesteding met elkaar concurreren waardoor de gemeente het beste aanbod uit de markt zal krijgen. Voor het maken van de keuze van de beste aanbieding, heeft de gemeente specialistische kennis nodig. De gemeente heeft deze kennis vaak zelf niet in huis waardoor het inschakelen van externe partijen nodig is. Maar het komt ook voor dat er slechts één geschikte partij is. Dan zijn rollen als partner of facilitator soms passender. Als er zich helemaal geen geschikte partijen melden, bestaat de kans dat de gemeente de warmtekavels aanpassen of de rol van eigenaar op zich moet nemen.

Bij het vaststellen van warmtekavels en aanwijzen van warmtebedrijven, wordt niet altijd rekening gehouden met de mogelijkheden van het specifieke gebied en de samenhang tussen gebieden. Er is daardoor een risico dat een warmtebedrijf een kavel krijgt toegewezen waar de mogelijkheden met betrekking tot warmtebronnen en technieken beperkt zijn. Een benadering in de vrije markt zou zijn om te starten in de wijk met de meeste mogelijkheden en van daaruit verder werken en het netwerk uit te bouwen. Als gemeenten warmtekavels vaststellen en warmtebedrijven aanwijzen via een aanbesteding, verlopen het proces en de groei minder organisch. Het gevolg kan zijn dat de transitie vertraagt.

Rol 3: Partner
Partijen kunnen besluiten om als partner samen te werken. De marktpartij is daarbij de investeerder en eigenaar van de warmteoplossing. Belangrijke beslissingen worden in samenspraak genomen of de gemeente wordt er als eerst van op de hoogte gebracht. Om de rol van samenwerkingspartner goed te kunnen invullen, heeft de gemeente wel enige inhoudelijke kennis in huis. De gemeente heeft die kennis nodig om haar standpunt goed te kunnen bepalen en hun wensen en eisen scherp te krijgen.

Partnerschap komt in vele vormen. De aard van het partnerschap bepaalt bijvoorbeeld hoeveel kennis de gemeente daadwerkelijk nodig heeft. De ervaring van Energie voor Elkaar leert dat zowel de gemeente als de marktpartij baat hebben bij een publiek-private samenwerking. Voor de warmtetransitie is draagvlak onder de inwoners van de gemeente nodig. De gemeente is de partij die de belangen van de inwoners behartigt en voor dit draagvlak kan helpen zorgen. Ook is publiek-private samenwerking goed voor het optimaal inrichten van de warmteoplossing. Om een warmtenet over tien jaar te kunnen uitbreiden is het nodig dikkere leidingen aan te leggen. Als het bedrijf niet weet wat de gemeentelijke plannen zijn, kiest het bedrijf vanwege de kostprijs voor dunnere leidingen en uiteindelijk is dat zowel voor het bedrijf als de gemeente niet de optimale keuze.

Rol 4: Eigenaar
Gemeenten kunnen er ook voor kiezen om zelf eigenaar te zijn van de duurzame warmteoplossing die de gemeente aan de burgers aanbiedt. De gemeente is dan eigenaar van het Warmte nutsberdrijf en verantwoordelijke voor de levering van de warmte. De gemeente is vanuit die rol verantwoordelijk voor het ontwerpen, aanleggen van het warmtenet en exploiteren van het warmtenet. De gemeente wordt zelf – of indirect via het eigen warmtebedrijf – eigenaar van het warmtenet. Dat gemeentelijke warmtebedrijf krijgt in deze rol te maken met allerlei aanbestedingsvragen, maar dan vooral bij de vraag welke partijen het ontwerpen, aanleggen moeten gaan uitvoeren. Het moge duidelijk zijn dat dit echt een andere rol is voor een gemeente en je kunt je afvragen of een gemeente daarvoor de juiste expertise in huis heeft. Ook voor het financiële risico dat samenhangt met de ontwikkeling van een dergelijk systeem is het de vraag of een gemeente dat risico kan overzien en wil en kan dragen.

Samen katalysator van de energietransitie
Energie voor Elkaar heeft ervaren dat het voor betrokken partijen eigenlijk het meest prettig werkt als elke partij vanuit de eigen expertise aan tafel kan aanschuiven. Door gebruik te maken van elkaars kennis, maar ook van elkaars kijk op de zaak, komen innovatieve oplossingen naar boven. We pleiten er dan ook voor om in samenwerking tot elkaar te komen waardoor de energietransitie kan worden versneld. Warmtebedrijven hebben specialistische kennis en finance in huis om inhoudelijke beslissingen te kunnen nemen. Gemeenten zijn weer goed in het gesprek met de burger en het oog houden voor alle individuele belangen van burgers.
De sterkste oplossing ontstaat altijd in samenwerking.

Download hier de brochure “Rol van de gemeente in de warmtetransitie”
Bron: www.kaapz.nl